Hiligaynon/Ilongo [See English below]
Permi gid ko naga-diretso baligya sang akon kuha sa suki ko. Amo gid na amon sistema halin sang una.
Sang una pa, siya gid ang nagbulig sa akon para kaumpisa ko–siya naghatag kwarta para sa una ko nga lambat kag sang mga kinahanglanon ko para sa akon sakayan sang nagdesisyon ko nga maghimo sang akon kaugalingon nga pumpboat, indi lang nga mangin tripulante. Nagsulod gid ko sa sukianay kay bilang mangingisda, kinahanglan may dalaganan ka gid–may masaligan ka kung wala na gid kwarta sa balay o may problema ang pamilya. Ang akon suki amo si Jelai, akon man ini nga pakaisa kag broker sa pantalan sa banwa. Dugay na gid kami kilalahay kay ang iya amay amo man ang suki sang akon amay sang una,
Kada aga, mga alas-kwarto pa lang nagalakat na ko pakadto sa daat. Pagbalik ko sa hapon, ginabutang ko sa yelo ang akon kuha agod madala ko sa pantalan pagka-bwas.
Pag- abot didto, hulat lang ko samtang ginadaka sang mga pakyaw ang akon isda pakadto sa pwesto sang broker. Samtang ginahulat nga mabaligya, ginapapamahaw kami ni Jelai–kape kag tinapay–amo na ila pamaagi kung paano nila gina-alagaan ila mga suki nga mangingisda. Nagatindog lang ko sa kilid kag gina-tan-aw ang pagtimbang. May mga tion nga naga-ayo ako sa iya sang presyo, “Jel, pwede hatagan mo man ko sang nami nga presyo para indi lang makadto sa pang gasolina ko.” Pag naplastar na ang presyo, sila na bahala magbaligya sa mga panting.
Pagkatapos sang baligya, amo naman ang bayranay. Gakuha sila sang ila komisyon – mga 7% tubtob 8% halin sa total nga baligya, dayon ako na nag bahala kung pila ang ihatag ko nga bayad sa utang. Kis-a hambalon ko, “Jel, kwaa lang anay 200 o 500 subong halin sa akon kita.”Budlay gid magka-utang kay sakit sa ulo, daw ginapilit ka gid magpalawod bisan indi ka gusto. May dako gid ko nga kabalaslan sa iya amo na nga tampad gid ko. Indi ko gid pag-iilid ang akon kuha o ibaligya patago sa iban kay nahuya gid ko– lain gid tan-awon kung makita nya ko nga nagbaligya ko sa iban nga may utang pa ako sa iya.
May mga tion gid nga daw indi na makaya ang kabug-atan. Kung magmadlos ang dagat o may gale warning, indi kami makapangisda sang pila ka adlaw. Kung maubos na ang bugas sa balay, didto gid ko kay Jelai makadto. Bisan wala ko kuha nga ihatag, ginapasugtan ya gihapon ko nga manghulam kay nabal-an ya man amon sitwasyon. Nagadugang lang utang, naga roll over lang, pero wala gid siya ginabutang nga interes.
Natukod amon relasyon sa salig. Nagsalig ko nga indi niya ko pagdayaan sa timbangan kag indi man siya magsobra kuha sa tara. Kis- a, naluoy man siya sa akon– kung gamay gid baligya ko, siya pa ang masiling, “ Indi ka lang anay magbayad subong, sa sunod na lang kung nami na imo kuha.” Amo gid na ang suki–daw boss mo na siya nga ginahalinan mo serbisyo.
Kis-a, gusto ko man magbalhin,labi na kung mabatian ko nga mas mahal ang pamakal sang iban nga broker. Pero budlay gid maghalin kung may utang ka pa– daw ginapunggan ka gid. Kag kung maghalin ka, wala ka naman dalaganan kung may problema liwat. Sa ulihi, ginapaminasar ko: maayo bala ini o indi? Para sa akon, okay man ang sukianay kay sigurado ka nga may mabaligyaan ka sang imo kuha. Sa amon nga pamigado, kinanhanglan gid namon ini kay wala kami iban nga madalaganan. Bisan kis-a ginakontrol nila ang presyo, amo na gid na diri. Importante, may sud-an ang pamilya ko subong nga gab-i.
English
I always land my catch with my suki (personalized customer or buyer). It has always been this way since the beginning.
Years ago, she helped me get started— she financed my first net (lambat) and the materials for my boat when I finally moved from being a crew member to having my own sakayan (pump boat or motorbanka). I entered sukianay (patronage relationship) because a fisher needs a dalaganan or palapitan—someone to run to when the house is empty or there is a crisis in the family. My suki is my cousin Jelai – the broker at the port in town; I have known them for a long time because her father was the one my own father dealt with.
Every morning, I head out to the sea by 4:00 AM. When I return in the afternoon, I pack my catch in ice to bring it to the fishing port the next day. When I arrive at the port, I just wait while the pakyaw (laborers) carry my fish to the broker’s stand. While we wait for the fish to be sold, our suki Jelia provides us with coffee and bread (pamahaw)—this is how they care for us their suki-fishers. I stand on the side and watch the kiluhay (weighing); sometimes we negotiate, and I’ll say, “Jel, please give me a good price so we don’t lose money on the fuel.” Once the price is set, they handle the sale to the panting (retailers).
After the sale, it is time for the repayment. They take their commission—usually 7% to 8% of the gross sales. After that, I am the one who decides how much of my debt to pay back; I might say, “Jel, just hold 200 or 500 from my income today.” It is heavy to have debt because it pressures your mind, telling you that you must go out to sea even when you don’t feel like it. I feel a deep kabalaslan (indebtedness) to her so I remain loyal. I won’t sideline my fish—sell it secretly to others—because I have huya (shame); it would look bad if my suki saw me delivering to the other side while I still owe her money.
There are moments when the weight is almost too much. When the madlos (rough sea) comes or there is a gale warning, we cannot fish for days. When we run out of rice at home, I go to Jelia. Even if I have no fish to give her, she still lets me borrow because she understands our poor situation. The debt keeps building, just rolling over, but she doesn’t put interest- there is none.
Our relationship is built on salig (trust). I trust that she won’t cheat the scales or take too much of a cut “tara”. Sometimes, she feels luoy (pity) for me; if she sees that my sales are very low, she is the one who says, “Don’t deduct from your debt today because this is so small; just pay next time when the catch is big.” That is the suki way—it is almost like she is your amo or boss that you are serving.
Sometimes, I think about switching to someone else, especially when I hear that the price is higher at another broker’s stand. But how can I leave when I still have a debt? It feels like they are holding you. And if I leave, I lose my dalaganan for the next storm.
In the end, I ask myself: is this good or bad? For me, the sukianay is manami (good) because you don’t have a problem disposing of your fish once you reach the town. We need this system because, in our poor situation, we have no one else to turn to. Even if they sometimes monopolize the price, that is just the system here. What matters is that my family has something to eat tonight.
